اصولاً شباهت معماري هيچ ملتي حتي خود يوناني ها در دوره هاي بعد، به لحاظ
منش استفاده از مصالح و ساختار و ريخت شناسي به اندازه معماري يوناني با
معماري ايراني عهد هخامنشي نيست. اين شباهت تصادفي نيست. دو نوع خردمندي
در دو مقطع از تاريخ شکل مي گيرد؛ يکي در يونان که فلسفه و خرد شکل مي
گيرد و يکي اينجا که حکمت و خرد شکل مي گيرد. منتها آنجا خرد انساني و
اينجا حکمت و خرد الهي موبدان و مغان. به همين خاطر عقلانيتي که در معماري
يونان مي بينيد در «تخت جمشيد» هم مي بينيد، در معماري «شوش» هم مي بينيد.
همان دقت رياضي و نظم هندسي که در معماري «پارتنون» مي بينيد در معماري
عهد هخامنشي هم مشاهده مي شود با اين تفاوت که آنجا دقت رياضي و نظم هندسي
بر مبناي خرد انساني است و اينجا بر مبناي خرد الهي. آنجا فلسفه و اينجا
حکمت. آنجا ترکيب تکتونيک، اينجا ترکيب پيکروار. آنجا سيطره زيبايي شناسي
جمال و اينجا سروري و چيرگي زيبايي شناسي جلال. به همين خاطر هم هست که در
جنگ هايي که انجام شده، يوناني ها اين قدر از عظمت ما ياد مي کنند، الگوي
بهترين حکومت براي افلاطون «شاه حکيم ايراني» است. اينها تصادفي نيست و
شما وقتي به کتيبه ها و نقش برجسته ها نگاه مي کنيد حيرت مي کنيد. شايد
بتوان گفت ساساني ها به اندازه هخامنشي ها معنوي نبودند. نمونه ساده اش،
اگر آن نامه يي که پيامبر (ص) به خسرو پرويز داد اگر به کوروش مي داد عکس
العمل خيلي تفاوت داشت. نکات بسيار مهمي در تاريخ ما وجود دارد که لازم
است با نگاهي عميق تر و بنيادي تر به آنها پرداخته شود که متاسفانه نشده
است.

- شما از رجوع اروپاي معاصر به ميراث يونان قديم صحبت کرديد، حالا
اگر همين رجوع در تاريخ خاورميانه و ايران که يکي از بزرگ ترين ارکان اين
مجموعه هست ( و خب در اينجا ما با گسست تاريخي بزرگي هم مواجهيم) بخواهد
رخ دهد، چند و چون آن چگونه است؟

تصور مي کنم آغازگاه و سرآغاز زنده آن خود حضرت امام (ره) بود. امام آن
گونه که بايد شناخته شده نيست. کمتر به اين پرداخته شده که اين مرد بزرگ
چه گفت. لازم است رجوعي بشود به صحيفه نور درباره آنچه که امام(ره) درباره
ايران گفته است. اين خود يک نکته مهم است. اما از اين موضوع که بگذريم ما
دو رجوع مي توانيم داشته باشيم. رنسانس غربي دو رجوع نداشت يک رجوع داشت.
رنسانس به ميراث هلني-رمي رجوع کرد اما از ميراث مسيحي گذشت. رجوع ما بايد
يکي به ميراث عهد اسلامي باشد و بعد هم از آن عقب تر برويم و ريشه ها را
پيدا کنيم. آنجاست که تورات، انجيل، اوستا و ايران باستان و تمام آن دنياي
عظيم يعني ايران به معناي وسيع کلمه قرار دارد. بايد به همه اينها از نو
رجوع شود. کتابي نزديک تر از اوستا و تورات و انجيل به قرآن نداريم. بايد
اينها را از نو بشناسيم.

-آقاي دکتر، رجوعي که در نيم سده اخير در ميان روشنفکران ما به
«بازگشت به خويشتن» تعبير مي شد عموماً نگاهي معطوف به عهد اسلامي بود و
از آن فراتر نمي رفت. به نظر مي رسد يکي از ناکامي هاي ما همين است که همه
قابليت ها و از آن مهم تر کل موضوع را يکجا نديده ايم؟

درست است. به نظر من ما بايد يک رجوع بنيادي و زنده به گذشته بکنيم. در
دوران پهلوي مشکل اين بود که اين رجوع صرفاً باستان شناسانه بود و البته
عميق هم نبود چون از اساس مبتني بر آگاهي تاريخي يا به اعتقاد برخي از
دوستان مبتني بر خودآگاهي تاريخي نبود. در غرب اين رجوع با خودآگاهي
تاريخي آغاز مي شود، درست مثل اينکه ما باستان شناسي داريم اما آگاهي
تاريخي نداريم. اين امکانپذير نيست چرا که آگاهي يا خودآگاهي تاريخي مقدم
بر ظهور باستان شناسي است. مردم منطقه ما بايد به خودآگاهي تاريخي برسند.
ما اين موضوع را نمي دانيم. در يونان که بودم استادان فلسفه و الهيات هم
به اين نکته اشاره مي کردند که اين را بدانيم يعني مي گفتند در عين اينکه
ما به عرفان شما احترام مي گذاريم، ولي هويت اروپا، اروپايي است. مي گفتند
اروپا داراي دو ميراث و دو هويت است؛ «هلني» و «مسيحي». حالا ما خاورميانه
يي ها،چه ميراث مشترکي داريم؟ خب، ميراث مشترک ما اينهاست؛ «وحدانيت،
وحيانيت و نبوت». اين محورهاي تاريخ ما در اين سه هزاره اخير است.

هخامنشيان همين ميراث مشترک - يعني وحدانيت، وحيانيت و نبوت و پيامبري را
با خود به ارمغان مي آورند. همان گونه که در اروپا انديشه عقلا ني و
محوريت انسان و تفکر فلسفي همواره (البته نه در همه دوره ها) چيره بوده
است، در اينجا حکمت پيامبرانه وجود دارد. اينها سه محور تاريخ ماست که غرب
هم مشتاق فهميدن آنها است. غرب به ما مي گويد که شما ارزش هاي جديد بدهيد
تا ما به آن متشرف شويم، اما اين مهم است که ما چگونه اين ارزش ها را به
آنها عرضه کنيم که تسليم حقانيت ما بشوند. «طالبان»، «کشتار» و «خشونت»،
ميراث ما نيست که امروز جهان، منطقه ما را به اينها مي شناسد، بايد ميراث
حقيقي مان را به غرب بشناسانيم. تمام تفکر اسلامي هم همين است، تمام ميراث
يهودي هم همين است و به همين خاطر هم هست که يهودي ها، يهودي مي مانند و
براي مسلمانان در دوران اسلامي کار مي کنند و قرآن هم آنها را مي پذيرد و
مي گويد اگر شما همان طور مومن باشيد، کنار ما هستيد. نمي خواهد مسلمان
شان کند. مسيحيت هم همين طور است. فراموش نکنيم که در قرآن مسلماني معناي
بسيار وسيع و جامع تر نيز دارد که ميراث همه انبياي الهي را در خود جاي
داده است.

اما نکته جالب اين است که اين حرکت را در مقياس گسترده هخامنشيان آغاز
کردند، با همان ميراث وحداني گفتند بياييد ملحق شويد به اين اتحاديه، بدون
اينکه لزومي باشد که عقايدتان را تغيير دهيد. در دوران هخامنشي است که
منشور حقوق بشر تدوين مي شود و آشکار است که اين بدون زمينه تاريخي و
فلسفي انجام نشده، چرا که خود هخامنشيان، ميراث دار يک سنت بزرگ هستند و
اين بزرگي و نجابت و نيک منشي داريوش است که با گل از مهمانانش پذيرايي مي
کند، نه تيغ به دست دارد و نه شمشير خب، مگر اينها دستاوردهاي کمي است که
به سادگي از کنارشان بگذريم.