آخرین فیلم حاتمی کیا (دعوت)

کارگردان: ابراهیم حاتمی کیا

بازيگران: محمدرضا فروتن، مهناز افشار، كتايون رياحي، مريلا زارعي، گوهر خيرانديش، ثريا قاسمي، رضا بابك، سيامك انصاري ، فرهاد قائميان، مجيد مشيري، سارا خوئيني‌ها، سحر جعفر جوزاني، آناهيتا نعمتي، هدا ناصح، نگار فروزنده، نگين صدق‌گويا و محمدرضا شريفي‌نيا

......................................................

ديگر عوامل و توضیحات بیشتر:

فیلمنامه: ابراهیم حاتمی کیا
تهیه کننده: محمد پیرهادی
مدير فيلم‌برداري: تورج منصوري
تدوين: مهدي حسيني‌وند
موسيقي: محمدرضا عليقلي
طراح صحنه و لباس: كيوان مقدم
طراح چهره‌پردازي: مهين نويدي
صدابردار: مهران ملكوتي
دستيار اول كارگردان و برنامه‌ريز: عليرضا شمس شريفي
منشي صحنه: مينا زرپور
عكاس: اسماعيل حاتمي‌كيا
مدير توليد: محمدرضا منصوري
جلوه‌هاي ويژه: عباس شوقي

......................................................

خلاصه داستان: "دعوت" روايت چند خانواده متفاوت است كه با بحراني مشابه روبرو مي‌شوند و هر كدام از آن‌ها بنا به نگاه خاص خود واكنش‌هايي از خود بروز مي‌دهند.

_________________
از که پنهان کنم اين راز دل خسته خويش ؟
از نسيمی که پيام آور توست ؟
از بهاری که مرا رسوا ساخت ؟
از خدائی که خودش می داند ؟
عشق وحشی تر از آن است که پنهان ماند

:: مريلا زارعي در نمايي از فيلم "دعوت" ساخته ابراهيم حاتمي كيا ::

"دعوت" ابراهیم حاتمی‌کیا روایت زنان در موقعیت دشوار تصمیم‌گیری است و دوراهی حفظ یا نابودی فرزند پتانسیلی بالا برای جذب تماشاگر دارد، اما در میان پنج شخصیت فیلم جای خالی زنان بازمانده از "دعوت" به شدت احساس می‌شود.
"دعوت" از پنج زن می‌گوید که هر یک در موقعیتی بحرانی درمی‌یابند فرزندی در شکم دارند. هر چند موقعیت این شخصیت‌ها با یکدیگر تفاوت دارد، اما هر کدام به بهانه‌‌ای نمی‌توانند فرزند خود را حفظ کنند و در ادامه چالش‌هایی را برای سقط کودکان پشت سر می‌گذارند. البته در پایان هر پنج اپیزود کودکان به حیات بازمی‌گردند.

انتخاب شخصیت‌ها از قشرهای مختلف بستری است برای آنکه موضوع مشابه پنج اپیزود به تکرار نیافتد. شیدا صوفی (مهناز افشار) بازیگری است که در میانه فیلمبرداری فیلم در‌می‌یابد حامله است و برای ادامه کار راهی جز سقط پیش روی خود نمی‌بیند. در "دعوت" فقط شمایی کلی زندگی این زن می‌بینیم و روش‌های شیدا برای سقط جنین در 15 دقیقه به تصویر کشیده می‌شود.

شخصیت زن بازیگر که به دلیل دغدغه شهرت و کار قصد دارد فرزند خود را از بین ببرد، در زمان 15 دقیقه‌ای اپیزود نمی‌تواند حس مخاطب را با خود همراه و دنیای ناملموس خود را برای تماشاگر باورپذیر کند. پس فیلم در گام نخست چندان در همراه کردن حس تماشاگر با خود موفق عمل نمی‌کند.

حاملگی دختر لر فقیر در اپیزود دوم که به دلیل مشکل مالی امکان پذیرش فرزند ندارد، با اتفاقی عجیب همراه است. پیرزنی که سربسته در فیلم عنوان می‌شود روزی به عنوان ماما سقط جنین می‌کرده، زن و شوهر لر را در خانه خود جای می‌دهد و با ترفند امکان حفظ کودک ناخواسته را فراهم می‌کند.

این خوش‌شانسی درو از انتظار که به نظر می‌رسد بیش از واقعگرایی در پی ایجاد زمینه‌ای نمایشی بوده، اجازه نمی‌دهد فیلم به درستی مصایب خانواده‌ای را تصویر کند که در اوج بحران مالی با فرزند ناخواسته مواجه می‌شوند. در اپیزود "سیده خانم" آمدن کودک جدید هم دردی به همراه ندارد غیر از رفتن آبرویی که به واقع بی‌آبرویی نیست.

حاملگی زن 55 ساله در حالی که دو دخترش ازدواج کرده و بچه دارند و دیگری در آستانه ازدواج است، فقط اتفاقی خلاف عرف است که به هیچ عنوان نمی‌توان آن را بی‌آبرویی و چاره را سقط جنین دانست. حتی با بازی دوست‌داشتنی گوهر خیراندیش هم نمی‌توان نگران زنی شد که از همسر خود حامله شده و تنها مشکلش قوانین دست و پاگیر عرف است.

یکی از نقاط ضعف "دعوت" پس از اپیزود سوم عیان می‌شود؛ وقتی تماشاگر در اپیزودهای قبل زنانی را دیده که تا پای سقط هم رفته و منصرف شده‌اند، دیگر می‌داند هر چند مشکل شخصیت‌ها بزرگ باشد، کودکان از بین نمی‌روند و می‌مانند. حالا مشکل می‌تواند خیانت مرد باشد در اپیزود چهارم که خانم دکتر هم وارد قصه شده و پس از سال‌ها با لقاح مصنوعی حامله می‌شود.

یا همسری که در اپیزود پنجم تمایلی ندارد از زن صیغه‌ای خود که ویژگی‌اش نازایی بوده بچه‌دار شود؛ هر چند جسارت اندکی که کارگردان در این اپیزود به واسطه بیان واقعیت‌های پنهان زندگی مردی مدیر که ظاهری موجه دارد و نزدیک شدن به شخصیت بهار (مریلا زارعی) به خرج داده، این اپیزود را گرمتر از سایر داستان‌ها کرده است.

حاتمی‌کیا فیلمسازی است که واقعی و باورپذیر بودن شخصیت‌ها از ویژگی‌های فیلم‌هایش است و یکی از دلایل دستیابی به این مهم روایت قصه آدم‌هایی بوده که به ابعاد مختلف زندگی آنان احاطه داشته است. اما "دعوت" اتفاقاً از همین نقطه ضربه می‌بیند. او شخصیت‌هایی را روایت می‌کند که اغلب نه ملموسند و نه برای ارائه جزئیات آنان برای همراه کردن تماشاگر تلاش می‌شود.

درک این مسئله که حاتمی‌کیا به هیچ عنوان تمایلی به نشان دادن زندگی شخصت‌هایی که فرزند خود را سقط می‌کنند نداشته، کاری بسیار ساده است. اما اینکه چیستا یثربی و حاتمی‌کیا بدون هیچ ظرافتی فقط دنبال داستان‌هایی باشند که به راحتی راه فرار برای شخصیت‌ها می‌گذارد تا فرزند خود را نگه دارند، دلیلی غیر از سهل‌پسندی نداشته است.

جای خالی شخصیتی مانند شخصیت زن فیلمنامه "چای تلخ" ناصر تقوایی که تولید آن نیمه‌کاره و بدون در نظر گرفتن ارزش‌های چنین فیلمی رها شد، به خوبی در فیلم حاتمی‌کیا احساس می‌شود؛ زنی که فرزند او حاصل تجاوز دشمن است. جالب اینکه خود حاتمی‌کیا در "خاکستر سبز" نیم‌نگاهی به سرنوشت این زنان داشته است.

تمام زن‌هایی که قصه بچه‌دار شدن آنها در "دعوت" روایت می‌شود، وضعیت مالی مناسب دارند غیر از شخصیت دختر لر که او هم با زنی ثروتمند آشنا و مشکل جا و مکان و خوراک و حتی حقوقش حل می‌شود. پس یکی از اقشاری که حاتمی‌کیا سراغی از آنها نگرفته، زنان فقیر هستند که فرزند ناخواسته بار سنگین زندگی را برای آنان سنگینتر می‌کند.

اگر مخاطب "دعوت" را آنهایی بگیریم که قصد سقط جنین دارند، شخصیت‌های فیلم به قدری گلخانه‌ای هستند که به راحتی می‌توان دنیای آنان را از افراد واقعی جامعه جدا دید و در این شرایط همذات‌پنداری یا انگیزه گرفتن از قدرت بالای آنان در تحمل مشکلات و به دنیا آوردن فرزند منتفی می‌شود. با وجود یک فیلمنامه‌نویس زن، این شرایط در "دعوت" بیشتر جای سئوال دارد.

_________________
از که پنهان کنم اين راز دل خسته خويش ؟
از نسيمی که پيام آور توست ؟
از بهاری که مرا رسوا ساخت ؟
از خدائی که خودش می داند ؟
عشق وحشی تر از آن است که پنهان ماند

ابراهيم حاتمي‌كيا: دعوت، هشدار به افزايش سقط جنين در جامعه است

ابراهيم حاتمي‌كيا گفت: تصور ابتدايي من اين بود كه هنجار در جامعه ما ضد سقط جنين و ضدهنجار سقط جنين است، اما در تحقيقات متأسفانه نتيجه برعكس بود.

«ابراهيم حاتمي‌كيا»، دست‌اندركاران و بازيگران فيلم «دعوت»، در نشست امروز خود با خبرنگاران سينمايي، به پرسش‌هاي آنها پيرامون فيلم «دعوت» پاسخ گفتند.
بنا بر اين گزارش، شكل‌گيري «دعوت» اوائل سال 86 اتفاق افتاد كه موضوع سقط جنين برايمان مسأله شد و تصميم گرفتيم يك گروه 4-5 نفره تحقيق (كه همه از كساني بودند كه در مطبوعات و گروه‌هاي پژوهشي فعال بودند) به سرپرستي «رويا كريمي‌مجد» را تشكيل دهيم كه در اين گروه تحقيقات ميداني ، بحث حقوقي ، اجتماعي،آمارها و تحقيق در زمينه مسائل مختلف انجام شد.

* تصور ابتدايي من اين بود كه هنجار در جامعه ما ضد سقط‌جنين است
وي افزود: تصور ابتدايي من اين بود كه هنجار در جامعه ما ضد سقط جنين و ضدهنجار سقط جنين است، اما در تحقيقات متأسفانه اين برعكس بود و به شكلي، وضعيت غم‌انگيزي دارد چرا كه در تمام اقشار جامعه، قبح اين قضيه به دليل قواعد و قوانين 52گانه پزشكي كه اجازه سقط جنين را مي‌دهند، از بين رفته و راه برايش باز شده است.
حاتمي‌كيا گفت: من دلم مي‌خواست با «دعوت» در اين مبحث حرفي داشته باشم. پس به سراغ خاطرات افراد در جامعه رفتيم، به صورت تصادفي آنها را انتخاب كرديم و به طيفي از آدم‌هاي مختلف به لحاظ طبقات جامعه و سن و سال رسيديم و در نهايت، به قصه‌هاي مختلف و طرح‌هاي اوليه رسيديم. از اين به بعد بود كه خانم «چيستا يپربي»، قرار شد به عنوان مشاور در كنار گروه باشد، ولي بعد از آن با توجه به همخواني نگاه‌مان نسبت به سقط جنين، تصميم گرفتم قلم را در دست دوستان بسپارم.

* نمي‌خواستم «دعوت» فيلمي كم‌جان باشد
وي ادامه داد: فكر مي‌كردم يك قصه‌اي نوشته شود كه در مورد يك خانواده است ولي بعد احساس كردم كه با اين اوصاف، نمي‌توانم گستردگي موضوع را طرح كنم و فيلمنامه با اين شكل كم‌جان مي‌شود. به همين خاطر تصميم گرفتم چند زوج را انتخاب كنم كه اين شيوه در ساختمان و ساختار برخي فيلم‌هاي سينماي روز (كه چند موضوع و چند شخصيت را دست مي‌گيرند) مطرح است و نمونه‌هاي خارجي آنها مثل «تصادف» و «21 گرم» را ديده‌ايم كه من آنها را دوست داشته‌ام و تصورم اين بود كه مي‌توانم در اين جهت حركت كنم اما با ورود به بازي‌هاي وسيع و پيچ‌وتاب‌هاي فيلمنامه‌اي، از خود موضوع غافل نشوم.
حاتمي‌كيا ادامه داد: به همين خاطر سعي كردم اين زوج‌ها را به صورت مستقل پرداخت كنم. در ابتدا در فيلمنامه 7 شخصيت بود كه به 6 شخصيت و در تدوين به 5 خانواده رسيديم كه از همه طبقات جامعه بودند.
كارگردان «آژانس شيشه‌اي» گفت: «دعوت» با وجود بازيگران متنوع و متفاوت تجربه بسيار تازه‌اي براي من بود كه تا قبل از آن، تجربه‌ اينگونه كار را نداشتم چرا كه در كارهاي قبلي‌ام، در محدوده يك فيلم خطي، چند شخصيت مرد و زن داشتم كه در يك اندازه بودند كه به همان اندازه، دقت و انرژي مي‌طلبيد و ما سعي كرديم كه تلاش‌مان را براي ارائه بهترين فيلم انجام دهيم.

* نمي‌پذيرم در دايره و چنبره‌اي خاص باشم
وي در پاسخ به سوال خبرنگار سينمايي فارس در مورد حذف اپيزود دانشجو گفت: بحث مهم در فيلم براي ما زمان بود و مي‌خواستيم در همان قالبي كه سينما اجازه مي‌دهد، بين 100 تا 110 دقيقه فيلم را بسازيم كه در اين بين در نهايت يكي از اپيزودها قرباني بقيه مي‌شد. اگرچه من دلم مي‌خواست اين اتفاق رخ ندهد اما انگار همه چيز جمع شده بود كه آنچه من دوست دارم رخ ندهد تا مردم در بين اين چند اپيزود دست به قضاوت بزنند اما پيش از اكران فيلم، خود ما در بين اپيزودها اين قضاوت را داشتيم كه در مجموع مجبور شديم كه قصه دانشجو را حذف كنيم.
وي درباره تغيير روند فيلمسازي‌اش در روي آوردن به سينماي اجتماعي در پاسخ به خبرنگار سينمايي فارس گفت: اين تصور و مانع را كه تحت تغيير جرياني قرار بگيرم كه از سينماي جنگ، اجتماعي و كمدي و كودكان فراتر نروم، براي خودم قبول ندارم و نمي‌پذيرم در دايره و چنبره‌اي خاص باشم.
وي گفت: اين جريان شبيه حكايت ملانصرالدين است كه وقتي سوار خرش مي‌شد همه به او ايراد مي‌گرفتند كه پياده شود و وقتي كه پياده مي‌شد همه دوباره به او ايراد مي‌گرفتند! اين اتفاق خيلي قبل‌ترها افتاده بود... وقتي فيلم «وصل نيكان» را ساختم يكي از منتقدان نوشت: «حاتمي‌كيا» جنگ را به شهر آورده و شهر را نمي‌شناسد» و حكم هم داد كه برگردم به همان جنگ!
اين كارگردان اظهار داشت: در فيلم «از كرخه تا راين» نيز كه به آلمان رفتم، يا «به نام پدر»، اين تلقي وجود داشت كه من نبايد سراغ برخي دواير بروم در حالي كه همه اين‌ نظرها، خود دايره‌هاي بسته بودند و حرف‌هاي تكراري و خيلي از منتقدان اين نظرها را نوشتند.
وي در مورد ديگر نقطه‌نظرات منتقدان سينمايي گفت: خيلي از اين بچه‌ها را نمي‌شناسم و مجبورم اين طور حكم كنم كه به عالم مطبوعات تازه‌وارد هستند و در واقع نظرهاي خودشان را مي‌دهند.

* تنبيه صنفي، شروع تبليغاتي فيلم را پنچر كرد
كارگردان «ديده‌بان» و «مهاجر» درباره شرايط نامطلوب آغاز اكران «دعوت» گفت: افتتاحيه اكران فيلم «دعوت» فقط در سينما آفريقا رخ داد و شوراي صنفي نمايش مرا تنبيه كرد در حالي كه مطمئنم اگر به جاي «حاتمي‌كيا» و «حك فيلم» x‌وy‌ و ديگران بود، اين تنبيه برايش اتفاق نمي‌افتاد كه شروع تبليغاتي، فيلم را پنچر كند و فيلم «دعوت» در يك سينما اكران شود.
وي در ادامه گفت: كمتر از چند ساعت از آغاز اكران فيلم، در يكي از سايت‌ها مطلبي را خواندم كه تيترش اين بود: «حاتمي‌‌كيا، جنگت را برو و بساز»! براي من عجيب است كه اين چه قلمي است كه يك فيلم را يك شبه ديده و سحر، مطلبش را روي سايت گذاشته است و تيتر سايت هم شده! اين نيست مگر كه اراده‌اي خارج از بحث فيلم و هنر دخيل باشد و اين غم‌انگيز است كه كسي چيزي را كه مي‌نويسد تا صبح برايش صبر نمي‌كند تا از سر التهاب و سادگي نباشد. اين اراده‌ها را مي‌توان به خوبي فهميد.

* احساس كردم كه در مورد سقط جنين بايد يك ترمزي در جامعه كشيده شود
به گزارش فارس حاتمي‌كيا در ادامه نشست پرسش و پاسخ فيلم «دعوت» با حضور رسانه‌ها با اشاره به نحوه چينش اپيزودهاي فيلم «دعوت» گفت: يكي از مشكلات ما اين بود كه اين قصه‌ها چگونه كنار هم چيده شوند و به همين دليل، تا قبل از اكران عمومي، چيزي در حدود 20نمايش خصوصي داشتيم و از اقشار مختلف دعوت كرديم تا در مورد نحوه چينش فيلم، اظهارنظر كنند.
وي ادامه داد: به دليل همين حساسيت اكران‌هاي خصوصي زيادي براي فيلم برگزار كرديم تا در نهايت به چيدمان فعلي اپيزودها رسيديم.
كارگردان فيلم «دعوت» با ابراز تأسف از قبح‌‌شكني مسأله سقط جنين در جامعه، گفت: احساس مي‌كنم يك غره‌گي در انسان به وجود آمده كه به خود اجازه مي‌دهد نسبت به اين موهبت الهي تصميم‌گيري كند و من احساس كردم كه بايد ترمزي در جامعه ايجاد شود.
وي تصريح كرد: احساس من در اين مورد كاملا شخصي است و مي‌خواهم بگويم كه اگر در چنين شرايط گرفتار شديم، حق اين كار را داريم يا خير؟ به طوري كه وقتي در سالن سينما فيلم را ببينيد، متوجه مي‌شويد كه زوج‌هاي جوان پس از پايان فيلم هنوز از جاي خود بلند نشده‌اند و فكر مي‌كنم مهمترين پيام «دعوت» اين تعمق و تامل در مورد سقط جنين باشد.
كارگردان فيلم «دعوت» در پاسخ به اين سؤال كه با توجه به موضوع سقط جنين، چرا به دختران جوان كه هنوز ازدواج نكرده‌اند واين مشكل در ميانشان بسيار وجود دارد پرداخته نشده است، گفت: به عدد خلايق در دنيا، تفكر‌هاي مختلفي در مورد سقط جنين وجود دارد به طوري كه عده‌اي مخالف و عده‌اي موافق اين كار هستند. حتي ما در تحقيقات خود با موارد بسيار زيادي روبرو شديم كه افرادي بسيار انديشمند موافق سقط جنين و انديشمندان ديگري مخالف اين اتفاق بودند و حتي اين اختلاف‌نظرها در ميان افراد به شدت مذهبي نيز ديده مي‌شود، بنابراين اختلاف ديدگاه‌ها وجود دارد و حتي در آمريكا هم كه كشوري پيشرفته به حساب مي‌آيد، هنوز در مورد اين بحث اختلاف‌نظرهاي اساسي وجود دارد. بنابراين به عنوان يك فيلمساز، احساس كردم كه در مورد سقط جنين بايد يك ترمزي در جامعه كشيده شود.
اين كارگردان اظهار داشت: اتفاقاتي كه در مورد سقط جنين در جامعه رخ مي‌دهد، به اعتقاد من جرياني فردي است كه انسان به خود حق مي‌دهد چنين كاري انجام دهد كه اين مسائل در جريان فمنيستي جامعه بسيار عميق‌تر ديده مي‌شود و به همين دليل در شرايط حساس جامعه، تصميم گرفته‌ايم از پرداختن به دختران جوان پرهيز كنيم.
وي ادامه داد: در «دعوت» من اساسا دنبال استدلال كردن نبودم و تمام اصرار فيلم، ايجاد يك ترمز كوتاه و اصطلاحا سرعت‌گير است كه مخاطب با ديدن اين فيلم كمي در مورد مسئله سقط جنين تامل و تعمق كند چرا كه اين تصميم‌گيري در جامعه به راحتي رخ مي‌دهد و متاسفانه هيچ مانعي در مورد اين تصميم‌گيري وجود ندارد.

* شخصيت‌هاي زن فيلم «دعوت» بسيار پرقدرت عمل مي‌كنند
حاتمي‌كيا در پاسخ به سؤالي در مورد خلاء وجود زنان قدرتمند در «دعوت» برخلاف ساير فيلم‌هايش، گفت: ميزانسن اين فيلم چنين موضوعي را ايجاد مي‌كرد اما برخلاف نظر شما به عنوان مثال شخصيت بهار با تمام قدرت مقابل چنين شرايطي مي‌ايستد و در نهايت موفق مي‌شود كه بچه خود را نگه دارد.
وي ادامه داد: بنابراين نه در فيلم‌هاي دفاع مقدس خواستم به دفاع از خانواده فيلم بسازم و نه در «دعوت». به عنوان مثال در «آژانس شيشه‌اي» با وجود اين كه فاطمه حضور ندارد، به سبب نامه‌اي كه حاج كاظم براي او مي‌نويسد، به نظر مي‌رسد شخصيت پررنگي دارد اما در واقع شخصيت‌هاي زن فيلم «دعوت» بسيار پرقدرت عمل مي‌كنند. به عنوان مثال شيدا براي آن چيزي كه مي‌خواهد باشد مي‌جنگند و حتي در جايي از فيلم جان خود را هم به خطر مي‌اندازد.
در اين نشست ابراهيم حاتمي‌كيا، محمد پيرهادي(تهيه‌ كننده) ، مهناز افشار، مريلا زارعي (بازيگران) و چيستا يثربي (نويسنده فيلمنامه) اين فيلم نيز حضور داشتند.

_________________
از که پنهان کنم اين راز دل خسته خويش ؟
از نسيمی که پيام آور توست ؟
از بهاری که مرا رسوا ساخت ؟
از خدائی که خودش می داند ؟
عشق وحشی تر از آن است که پنهان ماند